Regional forskingskonferanse 2026: Forsking, innovasjon og ny teknologi i samspel

Konstituert forskings- og utdanningssjef Vibeke Devold Valderhaug opna konferansen ved å ønske alle velkomen, og sa ho håpte deltakarane ville la seg inspirere og knytte kontaktar. Ho oppmoda òg om å besøke forskingstorget i foajeen som bestod av ikkje mindre enn 17 utstillarar, og til å sjå på posterutstillinga på mesaninen lengst bak i salen – der 40 postera var hengt opp. 

Dokumentert effekt og global spreiing 

Første temabolk hadde tittelen “Frå forsking til klinisk praksis” og vart leia av forskingsgruppeleiar, psykologspesialist og professor ved NTNU, Kristen Hagen. Han presenterte den anerkjende 4-dagars behandlinga for OCD og alvorlege angstlidingar (B4DT). Metoden byggjer på intensiv eksponeringsbasert terapi gjennom fire samanhengande dagar, og forsking frå både NTNU, Helse Møre og Romsdal og Helse Førde viser at behandlinga gir gode og varige resultat. Den har også blitt tatt i bruk i andre land med stor suksess. 

– Trass i at vi har kjent til evidensbasert behandling i fleire tiår har den største utfordringa ofte vore implementering, sa Hagen. Han la til at med B4DT så har dei prøvd å endre dette ved å organisere behandlinga på ein annan måte - gjere den kortare og meir intensiv - som har ført til ein implementeringslogikk som gjer den lettare å standardisere, lære bort, rettleie og monitorere.  

– Vi har lukkast med den sterke koplinga mellom klinikk, implementering og forsking, oppsummerte Hagen. 

Kan korrigering av redusert syn og høyrsel førebygge demens? 

Nestemann på scena var overlege i geriatri ved Helse Nord-Trøndelag, Christian Myrstad. Han kom med ein alarmerande statistikk når det gjeld den globale demensutfordringa: Talet på personar med demens er forventa å auke frå 57 millionar i 2019 til 153 millionar innan 2050. Men kor mykje av utviklinga kan førebyggjast? 

Ifølge Myrstad viser forsking av nær halvparten av førekomsten av demens kunne vore unngått dersom ein klarte å fjerne dei modifiserbare risikofaktorane. Redusert syn og høyrsel er to av dei. 

 – Vi trur det å høyre dårleg gjer at ein må flytte kognitive ressursar frå til dømes læring til å tolke låge auditive signal. Då “bruker” ein opp kapasiteten og får mindre rom til aktivitetar som kan førebyggje demens, forklarte han. 

Svekka høyrsel kan også føre til sosial tilbaketrekking, einsamheit og depresjon, som alle er kjende risikofaktorar kvar for seg.  

Kombinert syns- og høyrselstap forsterkar risikoen 

Også synstap er ein viktig faktor. 

– I ei stor analyse publisert i The Lancet i 2024 ser vi at ikkje-korrigert synstap aukar risikoen for demens med 47 prosent. Dei underliggjande mekanismane er dei same som for redusert høyrsel; sansedeprivasjon, kognitiv overbelasting og delvis sosial isolasjon, forklarte Myrstad. 

Dei vanlegaste årsakene til synstap hos eldre er grå og grøn stær og diabetisk retinopati. 

Mange eldre opplever både tap av syn og redusert høyrsel.  

– Kombinert tap er veldig vanleg, og dei to tilstandane forsterkar kvarandre. For mange kan dette vere det som til slutt gjer at ein går frå å vere sjølvstendig til å trenge hjelp. 

Så, kva kan vi gjere? Myrstad runda av innlegget med eit par læringsmål.  

– For mange med nedsett høyrsel er høyreapparat eit viktig tiltak. Kort oppsummert ser vi også effekt av cochleaimplantat. Også kataraktkirurgi skårar gjennomgåande høgt og har positiv effekt. På andre former for synskorrigering er det noko meir usikkert. Men å ta tak i både høyrsel og syn saman kan gi forbetra beskyttelse mot kognitiv svikt. Tidlege og pågåande intervensjonar gir den mest effektive beskyttelsen. 

Kronobiologisk belysning – ein lysbrytar til betre behandling? 

Neste føredragshaldar i temabolken var psykologspesialist og forskar ved St. Olavs hospital, Håvard Kallestad. Han fekk Helse Midt-Norges forskingspris for 2024 for sitt prosjekt som viser at å endre lysmiljøet i sjukehusavdelingar på kveldstid har fysiologiske effektar på søvn, døgnrytme og uro. 

Studien, som han presenterte på konferansen, viser at opphald i sjukehusmiljø som blokkerer det blå lyset, gir betre behandlingseffekt for pasientar som er innlagt, utover standard behandling.  

– Søvnproblem og ustabil døgnrytme er vanlege utfordringar blant pasientar i akuttbehandling. Ved Østmarka i Trondheim har vi arbeidd med å utvikle nye, medikamentfrie behandlingsmåtar som kan gi betre søvn, ro og kliniske resultat utan bruk av sederande medisinar, forklarte Kallestad. 

Kliniske funn 

Han trakk fram grunnforsking som berebjelken i prosjektet. – Det er funne ein reseptor på netthinna som heiter ipRGC. Den brukar vi ikkje til å sjå med, men den blir påverka av blått lys. Når dette skjer sender dei signal til hjernens døgnrytmesenter. Dette er grunnlaget for ideen om å bruke lysregulering som behandling. 

Psykiatribygget er delt opp i to avdelingar, der den eine har vanleg lyssetting og den andre har blålysblokkert lyssetting frå kveld til tidleg morgon.  

I studien fann forskarane lovande funn. – Vi oppdaga moderate kliniske effektar på tilstand ved utskriving, og ein markant reduksjon når det gjeld aggresjon, berre ved å endre belysninga. Vi ser at det er mogleg å bruke kronobiologiske prinsipp til å lage terapeutisk lyssetting i psykiatriske sjukehus. Og det finst ingen andre sjukehus i verda med dei same moglegheitene for slik forsking, avslutta Kallestad. 

Pris for forsking på premature born 

Så var det tid for utdeling av Helse Midt-Norges forskingspris for 2025 frå Regionalt brukerutvalg (RBU). Det var intensivsjukepleiar ved St. Olavs, og førsteamanuensis ved NTNU, Laila Kristoffersen, som vann. Prosjektet hennar har tittelen “Hudkontakt mellom mor og svært premature barn rett etter fødselen – er det trygt og gjennomførbart, og har det effekt på kort og lang sikt?”  Der har ho forska på den så-kalla “kengurumetoden” og sett på korleis umiddelbar hud‑mot‑hud‑kontakt kan påverke både barnet og foreldra dei første timane etter fødselen. Forskarane har dokumentert at dette er trygt og har ei lang rekkje helsebringande effektar. 

Studien er den første i sitt slag i Norden, og internasjonalt finst det svært få liknande prosjekt

Svein Rune Johannesen frå RBU sa at prosjektet oppfyller alle kriterium for prisen, med sterk brukarmedverknad, høg vitskapleg kvalitet, tverrfagleg samarbeid, og at dette er nyskapande forsking. 

Framtidas helsedata i forsking og klinikk 

Etter lunsj byrja temabolk to, som hadde tittelen “Effektiv bruk av helsedata i forsking”. Den vart leia av forskar og forskingsgruppeleiar, Tommy Frøseth Aae. 

Første føredragshaldar her var Christine Bergland, direktør for Område for helsedata og digitalisering, FHI. 

Ho presenterte utviklinga av dei nasjonale helseregistra, og dei moglegheitene som opnar seg når desse blir samla i éin organisasjon. 

– Vi har samla inn helsedata i nasjonal samanheng heilt sidan midten av førre hundreår. Dei første nasjonale registera kom på 1950‑talet, med Kreftregisteret og Dødsårsaksregisteret. Enorme mengder data er samla inn gjennom nitidig arbeid over fleire tiår, sa Bergland. 

Mangelfull data innan kommunesektoren

Ho fortsette med å fortelje at eit av mest påfallande funna når ein ser på den historiske utviklinga, er at kommunal helse- og omsorgsteneste nesten ikkje har vore representert i datagrunnlaget. – Det har vore ganske skeivt, fordi det er dei sterke, store sjukehusa og dei kliniske miljøa der som har dominert, men dette endrar seg no, understreka Bergland, og sa at den trinnvise oppbygginga av Kommunalt pasient- og brukerregister (KPR) vil gi eit meir komplett bilete av heile helsetenesta. 

FHI har no lagt om strategien for heile registreringsfeltet. Målet er ikkje berre å samle inn data, men å sikre at dei faktisk blir brukte. – Mange aktørar, som legemiddelindustrien, ønsker store datamengder dei ikkje kan få utlevert. No kan dei i staden bestille analyser, altså skreddarsydd statistikk, utan at identifiserbare data forlèt FHI, forklara Bergland. 

Ho la til at dei har oppretta eit nytt verktøy for kommunane som heiter KoSy. Her kan legar hente ut daglege rapportar om smittevern, vaksinering og annan lokal helseinformasjon. Data kan samanliknast med andre kommunar, og brukast direkte i planlegging og beredskap. 

Nyvinning om legemiddeldata 

Avslutningsvis runda Bergland av med å fortelje om ei av FHIs største satstingar som er ei oversikt over faktisk legemiddelbruk i helse- og omsorgstenesta. Noreg har allereie eit sterkt nasjonalt legemiddelregister som viser kva som vert henta ut på apotek, men manglar oversikt over kva som vert brukt i institusjonane. Det skal no endrast ved at FHI samlar inn data frå både spesialist- og primærhelsetenesta. 

Bruk av kvalitetsregister i klinisk praksis 

Marianne Lægran ved Seksjon for kvalitetsregistre ved St. Olavs hospital presenterte korleis norske helseregister fungerer som ein av dei viktigaste ressursane for klinisk forsking.  

Eit helseregister er ei strukturert samling av personopplysingar som er tilgjengelege etter særlege kriterium, og som inneheld helseopplysningar. Registera kan vere behandlingsretta, som pasientjournalar eller brukast til statistikk, forsking og overvaking.  

Verdifullt utgangspunkt  

– Registerdata er ei gullgruve for forskarar, og helsedata.no er vegen inn, slo Lægran fast. – Her finn du data som omfattar heile befolkninga, data som har høg kvalitet og nøyaktigheit, og data som kan koplast mellom ulike kjelder. 

Nettsida er ein felles inngangsport som samlar alle nødvendige rettleiingar og skjema. 

Dataminimering og gode problemstillingar er viktige prinsipp, og det gjeld klare fristar;  30 dagar for statistikk, og 60 dagar for personidentifiserbare data. 

Effektiv bruk av helsedata i pandemiforsking 

Forskar og infeksjonsmedisinar ved OUS, Arne Søraas, er prosjektleiar for Den norske koronastudien, som vart etablert i byrjinga av covid-utbuddet i mars 2020. Han la ut om kor kritisk helsedata kan vere når ein står midt i ei global krise. 

–  Då pandemien råka Noreg stod forskingsmiljøa utan etablerte system for rask kunnskapsinnhenting om ein heilt ny sjukdom, fortalte Søraas. 

Teamet hans nytta elektroniske spørjeskjema og digital signering som gjorde det mogleg å rekruttere deltakarar i rekordfart. Alt frå PCR-testresultat til MSIS-data  og andre registerdata vart kopla saman med sjølvrapporterte symptom og åtferd. Dette ga eit unikt datagrunnlag for forsking. 

Kunnskap om covid og etterverknadar  

Søraas understreka at ei av dei viktigaste erfaringane i starten var verdien av å involvere brukarrepresentantar. Ei kvinne som hadde hatt covid tidleg i 2020, vart trekt inn som ei sentral stemme. Ho sette fokus på behovet for å undersøkje etterverknadene av sjukdommen, noko både ho sjølv og andre i hennar situasjon, strevde med i etterkant. 

Dette rådet førte til ei nærare undersøking, og forskingsgruppa fann ut at blant over 100 000 deltakarar rapporterte heile 39 prosent at dei hadde litt eller mykje dårlegare helse enn året før. – Mange rapporterte om problem med hukommelse og kognitive funksjonar, ein type plagar som var sjeldan blant dei som ikkje hadde hatt covid, sa Søraas. 

Kva må vere på plass før neste pandemi? 
 
Søraas peika på at Noreg mangla ein plan for rask forskingsmobilisering etter svineinfluensaen, noko han meiner må vere på plass før neste krise. 

 – Eit ideelt scenario er prospektiv inkludering av dei første pasientane og kontrollgrupper, innsamling av helsedata, biologiske prøvar og spørjeskjema gjennom heile sjukdomsforløpet. Eg skulle også gjerne ha sett forhandsgodkjende REK-søknadar og registerkoplingar. Og at det ligg ein plan for gjennomføring av forsking under ein pandemi som i seg sjølv påverkar forskarane, men dette må det ha blitt øvd på i forkant. På den måten kan vitskap bli beredskap, oppsummerte Søraas. 

Panelsamtale:  Frå data til klinisk handling 

I enden av temabolken var det tid for konferansens første panelsamtale. Bergland kunne ikkje delta her, men Håvard Skjellegrind - som presenterte resultat frå HUNT (Helseundersøkelsen i Nord-Trøndelag) Covid i posterutstillinga – tok hennar plass i panelet. 

I samtalen, som vart leia av Aae, vart det sett søkelys på tilgang til og bruk av helsedata. 

Pandemien ga unike datamoglegheiter 

Skjellegrind fortalde at HUNT stod midt i avslutninga av HUNT4 då pandemien kom. Det resulterte i ei ekstra innsamlingsrunde som no gir forskarar tilgang til ein verdifull ressurs: – Vi har data frå før nesten nokon var smitta, til etter at om lag alle hadde hatt covid éin eller fleire gonger. Det gjer oss til ei gullgruve for alle som vil forske på covid i den generelle befolkninga, sa han. 

Skjellegrind understreka at HUNT har bygd opp ei effektiv dataforvalting slik at forskinga ikkje er avhengig av amerikansk infrastruktur. 

På spørsmål om HUNT samlar inn meir data enn dei faktisk får brukt, svarte Skjellegrind at det er heilt nødvendig: – Behov kjem i etterkant. Skal vi kunne forske på helsetilstanden over tiår, må vi samle breitt og stabilt. 

Søraas understreka at store datasett skapar forventing om bruk: 

– Når ein har mykje data, kjenner ein eit press for å bruke dei. Men store datamengder krev respekt – og god planlegging, sa han. Søraas la til at nye verktøy gjer det lett å samle store datamengder raskt, men då blir det endå viktigare å ha styrkeberekning og metodikk på plass.  

Lang vei til nasjonale register 

Så las Aae opp eit spørsmål frå publikum via Menti, og retta seg mot Lægran; –  Finst det ei overordna fagleg regulering over kva slags nasjonale register ein skal eller bør ha? 

– Prosessen for å få status som nasjonalt medisinsk kvalitetsregister er omfattande. Det er ei hinderløype av dimensjonar. Eit register oppstår ikkje berre fordi ein har lyst, det må innom mange instansar før godkjenning, sa Lægran. 

Ho la til at ei stor utfordring er at klinikarane må bruke mykje tid på manuell registrering. 

Bør helsedata vere gratis for forskarar? 

Aae kom med enda eit spørsmål frå salen; – Tilgangen til helsedata er overraskande kostbar, og blir dermed eit hinder for forskarar som ønskjer å arbeide meir med dette. Bør det vere gratis å hente ut data når studien er godkjend av REK? 

– Eg meiner ein bør tenkje litt over kven forskaren er, for det er veldig stor forskjell på om det er eit firma med mykje pengar eller ei større forskingsgruppe, samanlikna med enkeltforskarar som har gode idear, men lite ressursar. For dei burde det vere gratis, sa Søraas. 

Store datamengder, store forventningar 

Aae dreia samtalen inn på kunstig intelligens. – Det er mykje potensiale i KI som er på veg inn, bør det vere mogleg å bruke KI på store mengder helsedata for å generere forskingsspørsmål eller hypotesar?  

– Vi snakkar mykje om bruk av KI på HUNT-data, og får mange førespurnadar frå prosjekt som vil bruke teknologien. Det kjem an på kor mykje data som skal brukast i kvart prosjekt, og vi er både opptekne av og pålagde til å drive ansvarleg databehandling, svarte Skjellegrind. – Det må vere eit klart formål med dei variablane vi deler ut. Ingen får heile rådatafilar inn i ein modell. Samstundes må vi hugse at KI òg ei ein statistisk metode. Logistisk regresjon er jo eigentleg ei form for KI, og den metoden har vore brukt i fleire tiår. Vi går gradvis fram og gjer nye vurderingar undervegs. Det er definitivt ikkje uaktuelt. 

Frå molekylær innsikt til målretta kreftbehandling 

Dag to starta med eit innlegg frå Eli Sihn Samdal Steinskog, overlege i onkologi ved Sjukehuset Nordmøre og Romsdal. 

Ho understreka kor stor glede ho synes det er å få kombinere klinisk arbeid med forsking og kalla det ei stor gåve. – Det gir oss moglegheita til å bli kjende med faget vårt på ein annan måte, vi kan gå djupare, sjå nye sider og få innsikt som kvardagen ikkje alltid gir rom for. For min eigen del har forskingsmoglegheitene gjort at eg har blitt endå meir glad i faget mitt, uansett kor basale problemstillingane har vore. Det er litt av tematikken i dag, nemleg det molekylære blikket på klinisk forsking. 

Eit tema som ofte går igjen 

Steinskog påpeika at kreft er eit uttrykk for den ekstreme kompleksiteten i kroppane våre, og løfta fram persontilpassa kreftbehandling som eit “hot” omgrep i dagens fagfelt. – Eg har lyst til å løfte fram dette, for det er ein personleg kjepphest. Det kjem nesten ikkje ein einaste kreftforskingssøknad utan at desse orda er med. Grunnen er ganske openberr – kreftbehandling har i mange tiår kanskje vore altfor generalisert. Vi har sprøyta medikament inn i pasientar utan at dei var designa for den enkelte. Difor har det vore ein stor lengsel og eit stort behov i fagfeltet for å finne behandlingar som er tilpassa kroppen og meir presist retta mot det behandlinga faktisk skal gjere, nemleg å fjerne kreftcellene og bevare dei friske, konstaterte Steinskog. 

Ho la til at for å lukkast med persontilpassa behandling treng ein både målretta terapi og presisjonsdiagnostikk. 

Behandling basert på molekylær profil 

I innlegget sitt presenterte Steinskog to viktige studiar. Den første var IMPRESS-Norway, som er ein nasjonal studie som har gått sidan april 2021. Den inkluderer pasientar som har langtkomen, ikkje-kurerbar kreft, og som har nådd enden av etablert behandlingstilbod. Pasientar kan bli inkluderte ved alle norske kreftsenter, i Møre og Romsdal skjer dette ved kreftavdelinga ved Ålesund sjukehus. 

–  Målet vårt er å kunne tilby ny kreftbehandling basert på molekylære endringar i kreftsvulsten, forklarte Steinskog. 

Inklusjonskriteria er avansert og metastatisk kreft og pasienten må ha litt levetid igjen, og eit funksjonsnivå som gjer at dei ikkje treng å kvile meir enn ein halv dag. I studien blir svulstvev og blodprøve sendt inn for omfattande genprofilering.  

Deretter diskuterer faggrupper nasjonalt om det er funn som passar til tilgjengelege målretta legemiddel. 

Resultat etter dei første åra  

Steinskog fortalde at dei nyleg har gjort opp data for dei første åra. Omlag 2000 pasientar signerte samtykke, av desse var det 1939 som fullførte screeningfasen. 500 hadde relevante funn, 275 av dei starta behandling. Av desse var det tre personar som i dag er kreftfri. 38 pasientar hadde delvis respons og 54 hadde stabil sjukdom. 

Steinskog understreka at nokon ser desse tala som svake, andre som lovande. Ho ser dei som verdifulle ressursar for vidare forsking og som fundament for presisjonsdiagnostikk i Noreg. 

Kreft med ukjent utgangspunkt 

Den andre studien Steinskog presenterte var NorCUP, ein studie som dei håpar å inkludere den første pasienten i før påske. Denne studien rettar seg mot pasientar som får påvist metastasar utan funn av primærtumor (CUP – cancer of unknown primary). 

–  Pasientane kjem til sjukehusa med spreiing utan kjent utgangspunkt. Dette utgjer om lag 1–2 prosent av all ny kreft i Noreg. Kreftregisteret anslår rundt 370 tilfelle årleg – altså om lag éin pasient per dag, forklarte Steinskog. 

I denne studien blir det også tatt blodprøver og analyser av svulstvev i håp om å finne ei tilpassa behandling og betre prognosane til dei som har kreft med ukjent utgangspunkt. Studien opnar også for eksperimentell behandling viss det er grunnlag for det. 

– Vi har òg eit parallelt prosjekt der vi skal bruke KI for å sjå om det kan hjelpe oss med CUP‑diagnostiseringa. Vi håpar at dei neste åra vil gi oss nokre svar, konkluderte Steinskog. 

Abstraktpresentasjonar 

I neste bolk var det tid for presentasjon av to utvalde abstrakt. Disse var “Proteinmarkørar assosiert med risiko for hjarteinfarkt hos kvinner: HUNT-studien" ved Virginia De Martin Topranin, NTNU, og “Objectively Measured Cardiorespiratory Fitness as a Potential Biomarker for Alzheimer’s Disease Risk in Older Adults: Evidence from the Generation 100 Study” ved Daniel Estil Brissach, NTNU og St. Olavs hospital. 

Utdeling av pris for beste poster 

Statistikar Tor Åge Myklebust frå Seksjon for forsking og utdanning hadde æra av å dele ut pris for beste poster. Den gjekk til ph.d.-stipendiat i Helse Møre og Romsdal Tayyaba Arshad for hennar arbeid med korleis ein best kan generere realistiske 3D-MR-bilete på tvers av ulike datasett og skannarar. Posteren hennar hadde tittelen: “Scaling 3D MRI Generation With a ViT-UNETR Backbone: Trade-offs Between VAE and AE Models”. 

Kunstig intelligens som en del av ei berekraftig utvikling av helsetenesta 

Temabolk tre såg nærare på bruk av kunstig intelligens i helsesektoren, og starta med ei innleiing av medisinsk fysikar, forskingsgruppeleiar og påtroppande forskings- og utdanningssjef Endre Grøvik. – For at kunstig intelligens skal gi verdi, må vi stille dei store og viktige spørsmåla, stadfesta han. – Korleis sikrar vi tillit, kvalitet og ansvarleg bruk? Og korleis unngår vi at teknologien blir eit mål i seg sjølv, i staden for eit verkemiddel for betre helsetenester? Dette er nokre av spørsmåla dagens sesjon skal belyse. 

Helsedata – meir verdt enn olje? 

Først ute var førsteamanuensis i kunstig intelligens ved Universitetet i Agder, lege, forfattar og gründer Ishita Barua. Ho løfta fram eit tydeleg bodskap; – Då The Economist i 2017 slo fast at data er verdas viktigaste ressurs, var det kontroversielt. I dag er det ei etablert sanning. Og det er ikkje kva som helst slags data, men helsedata som er viktigast. Dette er informasjon vi ofte deler villig for å få innsikt om eiga helse , gjerne gjennom klokker, appar og ulike velferdsteknologiar. 

Barua trakk fram at denne utviklinga har ei stor bakside. Mange av tenestene som samlar inn helserelaterte data er kommersielle, og lovverket heng etter. I tillegg får folk ikkje nødvendigvis dei kvalitetssikra råda dei treng, og dette er ei utfordring for helsesektoren. 

Når språkmodellar tek over helsesøka 

Nett-trendane viser at helsesøk på Google har falle kraftig dei siste åra. I staden skriv vi spørsmåla våre direkte i språkmodellar som ChatGPT. Å granske ulike kjelder opplevast rett og slett som for krevjande, vi er blitt late, ifølge Barua. 

Google har difor introdusert KI-oppsummeringar i søk som eit tiltak for å demme opp for fallande trafikk. Men spørsmålet blir: kor kjem svaret frå? Barua peika på at ein stor del av treningsgrunnlaget i YouTube-videoar er ofte laga av influensarar, ikkje fagfolk. Konsekvensen er at vi i aukande grad møter helsepersonell med svar generert av KI som opplevast som meir autoritative enn råd frå helsepersonell. 

Når KI svekker kompetanse 

– Ein annan reell risiko er faren for kompetansefall, åtvara Barua. Ho fortalde om ein studie der polske gastroenterologar fekk betre resultat når dei nytta KI-bistand under koloskopi. Men då teknologien vart tatt bort, blei dei dårlegare enn før dei hadde byrja å nytte KI. – Her får vi eit dilemma, skal løysinga vere å alltid bruke KI? Men kva om det er straumbrot og internett forsvinn, kva gjer vi då? spurte Barua. 

Ho illustrerte dette med eit personleg døme: Ein KI-app varsla om ein farleg føflekk. Ein lege vurderte han som ufarleg , men blei meir usikker då KI-vurderinga vart kjent. Faren for fryktbaserte avgjerder er reell. 

 – Vi må sørge for at teknologien blir brukt rett og at fagkompetansen står støtt, oppmoda Barua. 

Vil løfte helseinnovasjon i Noreg 

Medisinstudent og gründer i Hugin Medical, Hanne Vonen, fortsette om KI, men dreia temaet inn på innovasjon og etisk bruk. 

Vonen har ein master i epidemiologi frå Harvard, og fortalde at det er eit stort fokus på innovasjon i universitetsmiljøa i USA. Faktisk var det obligatorisk å ta eit innovasjonsfag då ho studerte. Når ho no studerer medisin ved NTNU, ser ho forskjellane ganske tydeleg. – NTNU har mål om at studentar skal drive med entreprenørskap, men realiteten er at dette blir ofte prioritert lågare enn alt anna. Tilrettelegging av studieløpet varierer òg med kven du har som undervisar. 

Ho peika på at NTNU er svert fleksible for toppidrettsutøvarar, men ikkje nødvendigvis for andre studentar. 

– Vi har eit samfunn som gjer det mogleg å bli verdsmeister i langrenn. Men med same tilrettelegging kunne vi blitt verdsmeistrar i innovasjon og forsking òg, sa Vonen. 

Tapte moglegheiter? 

– Helse Midt-Norge brukte 16 millionar kroner på ulike innovasjonsprosjekt i fjor, noko som er veldig bra, påpeika Vonen. –  Men ei av avgrensingane, frå mitt perspektiv, er at desse midlane ikkje legg til rette for samarbeid  med eksterne aktørar, og i vertfall ikkje med startupar. Eg trur at dersom det offentlege ikkje kjem meir på banen når det gjeld fokus på god helseinnovasjon, så går vi ei mørk framtid i møte. Dette gjeld særleg helseteknologi som i stor grad blir overlaten til det private, åtvara ho. 

Avgjerdsstøtte ved utgreiing av lungekreft 

Konferansens siste føredragshaldar var lungelege og førsteamanuensis ved NTNU, Hanne Sorger. Ho snakka om korleis KI kan gi avgjerdstøtte i utgreiing av lungekreft, særleg ved bruk av ultralydbronkoskopi. 

Sorger presenterte RACE-prosjektet, der målet er å lage ei KI-løysing for rask analyse av celleprøver.  

–  Ein viktig føresetnad for KI‑analyse er at celleprøvane blir digitaliserte først. I dag skjer mykje av vevsdiagnostikken digitalt, ved at ein skannar heilsnitt av vevsprøver og celleprøver til bildefiler som blir kalla WSI‑ar. Labpersonell treng ikkje lenger mikroskop for å undersøkje prøvane – dei brukar ein dataskjerm i staden, forklarte Sorger. 

Måla til RACE-prosjektet er blant anna kortare prosedyretid, færre nålestikk, mindre ressursbruk og kortare ventetid.  Sorger oppsummerte at prosjektet står framfor fleire tekniske og regulatoriske utfordringar før løysinga kan takast i klinisk bruk. Det er avgjerande å sikre at KI‑metodane fungerer på tvers av ulike fargemetodar, skannarvariasjonar og ulik prøvehandsaming ved dei forskjellige sjukehusa. Det trengst òg løysingar for å komprimere svært store bildefiler, samt algoritmar som kan gi gode resultat ved lågare forstørring for å redusere prosesseringstid. 

 – Eg vil understreke at målet er ikkje å erstatte fagpersonar, men å tilby støtte og kvalitetssikring, sa Sorger. 

KI-ekspertane om kva vi må forstå no 

På tampen av konferansen var det duka for panelsamtale nummer to, denne gongen med eit kvinnesterkt panel med ein av tungvektarane innan KI-domenet i Noreg, forfattar og førsteamanuensis ved NTNU Inga Strümke. Saman med Vonen, Sorger og Barua diskuterte ho aktuelle tematikkar om korleis KI kan forme framtidas helsetenester. Samtalen blei leia av Grøvik, som uttala at denne sesjonen var noko han hadde gleda seg lenge til.  

– Poenget er mennesket, ikkje tekst 

Grøvik byrja med eit ope spørsmål til Strümke; – Kva meiner du at vi – både samfunnet og fagmiljøet i helsesektoren – bør forstå om kunstig intelligens akkurat no? Og særleg: Kva er dei store moglegheitene, og kva er dei største utfordringane? 

Strümke svara med eit spark til dagens debatt kring KI, at det alt for ofte blir synonymt med språkmodellar. Dette er ei misforståing, stadfesta ho, særleg i helsesektoren kor målet ikkje er tekstproduksjon, men betre pasientbehandling. 

 – Det irriterer meg at det var ChatGPT som gjorde at kunstig intelligens kom på alle sine lepper. Kunstig intelligens er langt meir enn chatbotar. I klinikken er “produktet” menneskenært arbeid, ikkje tekst. Viss vi gløymer dette, bommer vi totalt på hensikta med teknologien, slo ho fast. 

Samstundes rosa Strümke helsesektoren for å starte i riktig ende der ein tek utgangspunkt i eit klinisk problem, vurderer om data finst og så utviklar modellane. Ho peika på at dette står i stor kontrast til delar av offentleg sektor kor ein først kjøper verktøy og deretter leitar atter bruksområde. 

– Noreg må dele meir data og utvikle eigne modellar 

Barua peikte på at status i norsk helsevesen no handlar om implementering, men at pendelen kan ha svinga for langt i retning av å kjøpe løysingar frå USA i staden for å utvikle dei sjølve.  

– Vi sit på nokre av verdas beste helsedata, men deler dei ikkje effektivt nok. Utan deling får vi ikkje ut gevinstane, og vi risikerer å trene modellar på datagrunnlag som ikkje representerer pasientane våre. 

Barua etterlyste raskare deling av datasett mellom institusjonar, og auka satsing på eigne modellar. På systemnivå beskreiv ho eit europeisk kapitalproblem; vi har gode idear og talentar, men manglar risikokapital, noko som fører til oppkjøp og avhengigheit av den amerikanske marknaden. 

– Kan eg få kommentere kjapt på det? kom det frå Strümke. – Dette er så utruleg viktig, for vi har gjort store feil i Europa dei siste 20 åra. Vi har kjøpt teknologiprodukt – ikkje berre i helse, men på heile breidda - frå USA i staden for å bygge eigne, og no sit vi i ein avhengigheit som går utover suvereniteten vår, både når det gjeld samarbeid og sårbarheit. No har vi faktisk ei moglegheit i helsesektoren til å unngå å gjere den feilen ein gong til. 

Regulering og krevjande kommersialisering  

Grøvik sende så stafettpinnen vidare til Vonen med følgjande spørsmål: – Vi må bli gode på innovasjon. KI har jo uendeleg med potensiale, og vi har mange gode prosjekt i Helse Midt-Norge. Men vegen frå eit godt prosjekt til faktisk implementering er krevjande. Kva meiner du er dei største barrierane i denne problemstillinga? 

Vonen understreka det tronge nålauget for utvikling av helseteknologi. – Regulering tek tid, kompetanse og pengar. Forsking og utvikling har støtteordningar, men det kritiske spranget fram mot kommersialisering manglar ofte finansiering. Det offentlege må òg vere kunde, sa ho. 

Vonen peikte også på at innovasjonsmidlar ikkje alltid er tilpassa samarbeid med oppstartsbedrifter, og at strengare krav til medfinansiering frå private investorar skyv prosjekt ut av landet. 

Kunstig intelligens i forsking 

–  Korleis bruker de KI i forskinga dykkar? ville Grøvik vite.  

– Eg delegerer nedover, ikkje oppover, kom det frå Strümke, som forklara at ho oppmodar doktorgradsstudentane sine til å bruke KI som “ein slave ein ser ned på”. 

 – Bruk KI-verktøy der du kan verifisere svaret sjølv, ikkje der du manglar forståinga, sa ho. 

Sorger fortalte at ho kjem frå ein generasjon som har utvikla ekspertisen sin utan av KI, noko som gjer henne meir tilbakehalden i bruken, både i klinikken og i forsking. 

 – Eg ser likevel stor nytte i bruk at KI til enkle oppgåver som tekstsamanstilling og raske samanfattingar, sjølv om alt må dobbeltsjekkast, særleg referansar. Og som eg snakka om tidlegare i dag så har KI ein klar verdi i medisinsk bildediagnostikk, fastslo ho. 

Panelet sitt blikk framover 

Som eit avslutningsspørsmål fekk panelet svare på korleis dei ser føre seg framtidas helsevesen. 

– Eg håpar vi tek inn over oss at vi ikkje kan gjere alt for alle. Eg trur de-eskalering – å vurdere kva vi ikkje skal gjere – er ein veldig viktig del av helsetenesta. Om vi kan bruke KI til det, er vanskeleg å seie, men det kan godt hende. Samstundes må vi aldri gløyme kven vi er, kva ekspertise vi har, og at den menneskelege kontakten med pasientane er noko vi har store utfordringar med å erstatte på nokon annan måte, oppsummerte Sorger. 

Vonen var ærleg på at ho frykta ein amerikanisering av helsetenester som “kjøpbare varer”. – Viss det skjer så får vi kundar i staden for pasientar. Men eg håper eg tek feil, sa ho. 

Barua vil gjerne sjå at kunstig intelligens kan brukast til meir førebyggjande arbeid. – Vi må finne måtar å unngå uhelse og sjukdom på. Eg skulle ønske at ein større del av KI-diskusjonen handla om nettopp dette. 

Lys i tunnelen? 

Strümke hadde eit meir optimistisk svar, ho såg føre seg at i framtida har vi ein helsesektor som eig og kontrollerer sine eigne IT-system. 

Avrundinga av panelsamtalen markerte også slutten på den to dagars lange konferansen. 

Gode tilbakemeldingar 

I etterkant har deltakarane hatt moglegheit til å evaluere konferansen. Blant tilbakemeldingane kan ein lese at dei fleste var nøgde med arrangementet, og trekk fram variasjon i tematikk, passande lange sesjonar og inspirerande panelsamtalar. Dess faktorane tek vi med oss vidare. Når det gjeld forebetringspunkt blei det nemnt at ein burde samle forskingstorget og posterutstillinga, og meir fokus på å få deltakarane til å besøke desse. 

Neste konferanse blir i 2028 

Helse Midt-Norges regionale forskingskonferanse blir arrangert kvart andre år. Førre gong Helse Møre og Romsdal var vertskap var i Kristiansund i 2019. Den gongen var det ca195 deltakarar, og 60 aksepterte abstrakt. Det var òg forskingstorg med utstillarar. 

Vi ser fram til å samlast igjen i 2028. Då er det Helse Nord-Trøndelag som skal vere arrangør.